تابعیت (منابع مطالعاتی)

تابعیت به‌معنای عضویت در جمعیت تشکیل‌دهنده دولت، نوعی رابطه سیاسی، حقوقی و معنوی با دولتی معین است که حقوق و تکالیفی برای شهروندان در پی دارد. مفهوم تابعیت به سه دسته تابعیت اُمی بر مبنای امت اسلامی، تابعیت قراردادی مبتنی بر قرارداد ذمه و تابعیت ملی بر اساس معیارهای حقوق بین‌الملل تقسیم شده است.

منابع مطالعاتی تابعیت و ریزموضوعات آن:

اتباع بیگانه


آخرین ویرایش: ۱۴۰۳/۵/۵

همه منابع مطالعاتی

این مفهوم با پیچیده‌تر شدن روابط انسانی و بین‌المللی و همچنین ترسیم مرزهای جغرافیایی در میان کشورهای اسلامی، به عنوان مسئله‌ای مهم در پژوهش‌های فقهی شیعه و اهل سنت وارد شد. مشروعیت یا عدم مشروعیت تابعیت ملی از منظر فقهی و همچنین جواز اعطا یا سلب تابعیت، تفاوت این مفهوم در حقوق اسلامی و حقوق بین‌الملل و آثار تابعیت از جمله مباحث مطرح در فقه معاصر است.

در این زمینه دو اندیشه انکار و اثبات وجود دارد. عده‌ای از نظریه‌پردازان اسلامی منکر وجود پیشینه‌ای برای تابعیت در اسلام بوده و مشروعیت تابعیت ملی را از منظر شریعت و فقه اسلامی نمی‌پذیرند. در مقابل برخی از پژوهشگران فقهی معتقدند تابعیت پدیده‌ای مورد پذیرش اسلام و دارای سابقه در تاریخ اسلام و حکومت‌های اسلامی است. آنان با استناد به حجیت سیره‌های مستحدث عقلایی بر این باورند که در صورت عدم مخالفت با احکام و ضرورت‌های شرعی، تابعیت ملی به‌عنوان حکم اولی دارای مشروعیت خواهد بود.

به همین منظور مقاله حاضر به جمع‌آوری کتاب‌ها، مقالات، پایان‌نامه‌ها و دیگر منابعی پرداخته است که مباحث مرتبط با تابعیت را از منظر فقه معاصر بررسی می‌کند.

کتاب‌ها

فارسی

  1. مفهوم و آثار تابعیت و شهروندی (با مطالعه فقهی)، طاهره پورنعمتی‌شمس‌آباد، کرمانشاه، نشر انصاف و دانش، ۱۴۰۱ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  2. تحلیل تابعیت از منظر فقه اسلامی و حقوق موضوعه، محمد امامی، تهران، نشر لیما، ۱۳۹۸ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  3. بررسی فقهی و حقوقی اقامت مسلمانان در کشورهای غیر اسلامی، صمد احمدی‌نیاز، پیرانشهر، انتشارات آراس، ۱۳۹۶ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  4. بررسی تابعیت، تابعیت مضاعف و ترک تابعیت در حقوق ایران، مهدی زاهدنژاد و معصومه رحمانی‌نژاد، تهران، نشر امجد، ۱۳۹۸ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  5. بررسی تابعیت و اقامت در حقوق بین‌الملل با تاکید بر حقوق ایران و فقه و حقوق اسلامی، احمدرضا بهنیافر و محسن معتمدنیا، تهران، نشر شالان، ۱۳۹۴ش.
  6. اسلام و حقوق بین‌الملل خصوصی: تابعیت و وضعیت پناهندگان (جلد ۱)، مصطفی دانش‌پژوه و محسن قدیر، تهران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و وزارت امور خارجه، ۱۳۸۱ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  7. رس‍ال‍ه‌ ت‍اب‍ع‍ی‍ت‌ و ح‍ق‍وق‌ ب‍ی‍گ‍ان‍گ‍ان‌ در اس‍لام‌، ع‍ل‍ی‌اص‍غ‍ر ن‍ی‍ری‌ طب‍اطب‍ائ‍ی‌، تهران، ک‍ت‍اب‍خ‍ان‍ه‌ و چ‍اپ‍خ‍ان‍ه‌ اق‍ب‍ال‌، ۱۳۲۵ش.

عربی

  1. مشکلة انعدام الجنسیة وآثارها فی حقوق الإنسان، قاهره، مرکز الدراسات العربیة للنشر والتوزیع، ۲۰۱۵م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  2. طرق اکتساب الجنسیة فی الشریعة الإسلامیة وانعکاسها على القوانین الوضعیة، جمال عاطف عبد الغنی رضوان، مصر، اسکندریه، مکتبة دار الوفاء القانونیة، ۲۰۱۳م.
  3. موقف القانون من جنسیة أبناء الأم المتزوجة من أجنبی: دراسة مقارنة بالقوانین العربیة، رشا بشار إسماعیل الصباغ، عربستان، ریاض، مکتبة القانون و الاقتصاد، ۱۴۳۳ق.
  4. الجنسیة والتجنس وأحکامهما فی الفقه الإسلامی، سمیح عواد الحسن، دمشق، دارالنوادر،‌ ۱۴۳۳ق.
  5. الجنسیة فی الشریعة الإسلامیة، رحیل غرایبة، بیروت، الشبکة العربیة للأبحاث والنشر، ۱۴۳۲ق.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  6. حکم التجنس بجنسیة دولة غیر إسلامیة، محمد بن عبد الله السبیل، الجزایر، مجالس الهدی للانتاج و التوزیع، ۱۴۲۸ق. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  7. نظام الجنسیة فی الشریعة الاسلامیة، صلاح الدین جمال الدین، بیروت، دار النهضة العربیة للنشر والتوزیع، ۱۹۹۸م.

مقاله‌ها

فارسی

  1. مطالعه مقایسه‌ای تابعیت در حقوق موضوعه و تابعیت در فقه اسلامی، علی قلی‌زاده و علی بهرامی‌نژاد مغویه و امراله نیکومنش، فصلنامه حقوق پزشکی، ویژه‌نامه نوآوری حقوقی، ۱۴۰۰ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  2. تبیین فقهی تابعیت ملی با تأکید بر انگاره حکومت‏ محوری اسلام و احکام اسلامی، عباسعلی مشکانی سبزواری و ابوالقاسم علیدوست و قاسم شبان‌نیا، فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۱۰۱، ۱۴۰۰ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  3. راهکارهای فقهی تصحیح شرعی رفتارهای قانون‌گذارانۀ عقلا (مطالعۀ موردی: قانون تابعیت ملی)، عباسعلی مشکانی سبزواری و ابوالقاسم علیدوست و قاسم شبان‌نیا، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شماره ۲۴، ۱۴۰۰ش، کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  4. تابعیت و جنسیت با تأکید بر تأثیر ازدواج بر تابعیت زوجین در حقوق ایران، مصطفی دانش‌پژوه، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره ۵۱، شماره ۳، ۱۴۰۰ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  5. اشتراکات اخلاقی تحصیل تابعیت در فقه اسلامی و حقوق موضوعه، علی قلی‌زاده و امراله نیکومنش و علی بهرامی‌نژاد مغویه، فصلنامه اخلاق زیستی، دوره ۱۱، شماره ۱، ۱۴۰۰ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  6. واکاوی حق تابعیت مهاجر در فقه اهل بیت و قوانین حقوقی ایران و افغانستان، سید محمد حسینی دره‌صوفی و محمدمهدی کریمی‌نیا، دوفصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، شماره ۱۷، ۱۳۹۸ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  7. مطالعه تطبیقی تابعیت در فقه و حقوق ایران، حسین پایروند، همایش پژوهش‌های دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، دانشگاه جامع علمی کاربردی، ۱۳۹۸ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  8. تابعیت و جنسیت تأملی در نگاه جنسیتی به تابعیت فرزندان در حقوق ایران، مصطفی دانش‌پژوه، دوفصلنامه مطالعات فقهی و حقوقی زن و خانواده، شماره ۱، ۱۳۹۷ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  9. تقسیم جغرافیایی و وضع حقوقی اشخاص در فقه‌ اسلامی، نجادعلی الماسی و محمد صادقی، دوفصلنامه مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، شماره ۳۷، ۱۳۹۷ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  10. تحلیل تابعیت از منظر فقه اسلامی و حقوق موضوعه، محمد امامی، فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی، دوره ۳، شماره ۲، ۱۳۹۶ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  11. تبیین عنصر تابعیت در نظام حقوق بین الملل اسلامی، نیلوفر ولدبیگی و سید علی محمدی، فصلنامه تحقیقات جدید در علوم انسانی، شماره ۲۳، ۱۳۹۶ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  12. سلـب تابـعیت از نگاه حقوق اسـلام و نظـام بین المـللی حقـوق بشـر، مصطفی فضائلی و موسی کرمی، دوفصلنامه حقوق تطبیقی، دوره ۸، شماره ۱، ۱۳۹۶ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  13. دلالت‌های رویکرد حقوق اسلامی به تابعیت و شهروندی، محمد صادقی، فصلنامه وکیل مدافع، شماره ۱۶، ۱۳۹۶ش. لینک مقاله
  14. تأثیر ضوابط حقوق اسلامی بر تعیین تابعیت شرکت‌های تجاری، علیرضا جعفریان و اصغر عربیان و ربیعا اسکینی، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، شماره ۴۸، ۱۳۹۶ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  15. بررسی مقایسه‌ای مفهوم تابعیت در نظام‌های حقوق بین‌الملل معاصر و حقوق اسلام، مسعود همت، فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، شماره ۲۵، ۱۳۹۴ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  16. تابعیت در اسلام، احمد عرب‌عامری و محمدرضا پارسامنش، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره ۴۱، ۱۳۹۳ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  17. بررسی اعتبار شرط دیانت و تابعیت گواه از منظر حقوق ایران و فقه اسلامی، مصطفی دانش‌پژوه، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره ۶۸، ۱۳۹۳ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  18. تابعیت طفل طبیعی در نظام حقوقی ایران، مصطفی دانش‌پژوه، فصلنامه روش‌شناسی علوم انسانی، شماره ۳۶، ۱۳۸۲ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  19. تابعیت، مصطفی دانش‌پژوه، دانشنامه جهان اسلام، جلد ششم. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر

عربی

  1. التکییف الفقهی للمواطنة والجنسیة، خالد فایت حسب الله عبدالله، مجلة القلزم العلمیة (سودان)، شماره ۸، ۲۰۲۱م. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  2. الجنسیة المکتسبة عن طریق الأم: دراسة مقارنة، خیر الدین کاظم الأمین و علی کاظم فخری، جامعة بابل کلیة القانون، مجلة المحقق الحلی للعلوم القانونیة و السیاسیة (بغداد)، مجلد ۱۲، شماره ۳، ۲۰۲۰م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  3. سحب الجنسیة من المواطن دراسة مقارنة بین الفقه الإسلامی والقانون الکویتی، آلاء عادل العبید و ثامر عموش المطیری، جامعة القاهرة، مجلة القانون و الاقتصاد، شماره ۹۳، ۲۰۲۰م. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  4. فتوى التجنس بجنسیة دولة غیر إسلامیة فی ضوء مقاصد الشریعة أو الترجیح المقاصدی: دراسة تطبیقیة على مسألة التجنس بجنسیة دولة غیر إسلامیة، محمد سمومی، مجلة البلاغ الحضاری (المغرب)، شماره ۶، ۲۰۱۹م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  5. المواطنة والقانون: مبدأ المواطنة في الشرائع الدينية (نطاقه وتطبيقاته)، عمرو رجب السيد الصادق، المؤتمر العلمي السنوي الثاني عشر: المواطنة والقانون (مصر)، مجلد ۲، ۲۰۱۸م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  6. المواطنة وحقوق الأقليات، عادل إبراهيم أحمد المعصراني، المؤتمر العلمي السنوي الثاني عشر: المواطنة والقانون (مصر)، مجلد ۲، ۲۰۱۸م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  7. الآثار المترتبة على تطبيق مبدأ المواطنة في القانون الوضعي والشريعة الإسلامية، أحمد إسماعيل محمد مشعل، المؤتمر العلمي السنوي الثاني عشر: المواطنة والقانون (مصر)، مجلد ۲، ۲۰۱۸م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  8. المواطنة ضمان لحقوق الأقليات، أحمد سليمان مغاوري سليمان، المؤتمر العلمي السنوي الثاني عشر: المواطنة والقانون (مصر)، مجلد ۲، ۲۰۱۸م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  9. حالة الجنسیة بین الشریعة والقانون، فؤاد عبد اللطیف عثمان أحمد، مجلة الزرقا للبحوث و الدراسات الانسانیة (اردن)، مجلد ۱۵، شماره ۳، ۲۰۱۵م. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  10. مشکلة انعدام الجنسیة وآثارها فی حقوق الإنسان، حیدر ادهم عبدالهادی و سحر جاسم معین، مجله کلیة التربیة الاساسیة، جامعة البغداد، کلیة القانون، مجلد ۲۰، شماره ۸۶، ۲۰۱۴م. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  11. المدخل إلى الجنسیّة فی الفقه الإسلامی دراسة مقارنة مع القانون الوضعی، مصطفی دانش‌پژوه، سایت نصوص معاصره، ۲۰۱۴م. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  12. أسس المواطنة في القرآن والسنة والسيرة النبوية، محمد زاهد نذير أحمد، أعمال مؤتمر الأزهر العالمي لمواجهة التطرف والإرهاب: الأزهر في مواجهة الفكر الإرهابي (قاهره)، مجلد ۱، ۲۰۱۴.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  13. حکم التجنس بجنسیة دولة غیر إسلامیة فی ضوء فقه الموازنات، محمود النجیری، مجلة مرکز البحوث والدراسات الإسلامیة، جامعة القاهرة، کلیة دار العلوم، شماره ۴۰، ۲۰۱۳م. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  14. التجنس بجنسیة غیر إسلامیة، محمد الشاذلی النیفر، مجلة المجمع الفقهی الإسلامی (عربستان)، مجلد ۲، شماره ۴، ۱۴۲۵ق. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  15. المواطنة بين النص التشريعي والنص الدستوري -دراسة مقارنة-، رمضان السید قطان، مجلة الشريعة والقانون، شماره ۲۴، ۲۰۰۹م. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  16. التجنس بجنسیة دولة غیر إٍسلامیة، محمد بن عبدالله ابن سبیل، مجلة المجمع الفقهی الإسلامی (عربستان)، مجلد ۲، شماره ۴، ۱۴۲۵ق. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  17. دور الأم فی نقل الجنسیة الى الأولاد فی التشریعات العربیة والعراقیة دراسة مقارنة، حسن الیاسری، مجلة اهل البیت علیهم السلام، شماره ۱۲، بی تا، کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  18. أحکام تجنس المسلم بجنسیة الدول غیر المسلمة، عمر جسام عنید. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  19. حمایة الأمن الوطنی للدولة فی ضوء أحکام التجنس بجنسیتها: دراسة مقارنة فی النظامین المصری و السعودی، محمد السید عرفة، جامعة نایف العربیة للعلوم الأمنیة، المجلة العربیة للدراسات الأمنیة (عربستان)، مجلد ۱۳، شماره ۲۵، ۱۹۹۸م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  20. إكتساب الاجنبية لجنسية زوجها في التشريعات العربية، حسن محمد الهداوي، مجلة الحقوق والشريعة، جامعة الكويت - كلية الحقوق والشريعة، مجلد ۱، شماره ۲، ۱۹۷۷م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر

پایان‌نامه‌ها

فارسی

  1. ملاک های فقهی و حقوقی ممنوعیت ورود اتباع بیگانه به کشور، مهدی خالقی، دکتری تخصصی (PhD)، دانشکده فقه و حقوق، دانشگاه مذاهب اسلامی، ۱۴۰۲ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید
  2. مبانی فقهی تابعیت با رویکرد تطبیقی بر نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، عباسعلی مشکانی، رساله دکتری، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه تخصصی، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۴۰۰ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید
  3. تابعیت مسلمان و تاثیر آن برمسئولیت در فقه و حقوق کیفری، مهدی خاکپور، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید مطهری، ۱۳۹۷ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید
  4. بررسی احکام و آثار نسب و تابعیت در رحم اجاره‌ای، لیلا افتاده، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان خراسان رضوی، مرکز پیام نور مشهد، ۱۳۹۷ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید
  5. بررسی تطبیقی حق انتقال تابعیت مادر به فرزند در فقه امامیه و نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، مائده جاهد، کارشناسی ارشد، دانشکده اصول الدین مرکز قم، دانشگاه اصول الدین، ۱۳۹۷ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید
  6. بررسی تطبیقی تابعیت در فقه و حقوق موضوعه، فرشته سلیمانی مقدم، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، ۱۳۹۶ش.
  7. مبانی، اقسام و آثار فقهی تابعیت کشور کفر، مرضیه ایزدی مبارکه، کارشناسی ارشد، پردیس تهران، دانشگاه قرآن و حدیث، ۱۳۹۵ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید
  8. تابعیت زن شوهردار و آثار آن در نظام حقوقی ایران و بررسی میزان انطباق آن با قواعد فقهی، طاهره رئیسی، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۹۵ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید
  9. ازدواج و تابعیت زن ایرانی از دیدگاه فقهی و حقوق موضوعه ایران، سمیه صبری، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات، دانشگاه پیام نور، مرکز ساری، ۱۳۹۱ش.
  10. بررسی فقهی و حقوقی اقلیت‌های دینی‌، سمیه‌سادات علوی‌اصفهانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور، مرکز تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۰ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید
  11. بررسی تئوری تابعیت در اسلام و نظام‌های حقوقی معاصر، نعمت‌الله الفت، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۷ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید

عربی

  1. أحکام الجنسیة فی القانون القطری: دراسة فی ضوء مقاصد الشریعة الإسلامیة، میثه محمد المری، کارشناسی ارشد، کلیة الشریعة و الدراسات الاسلامیة، جامعة قطر،‌۱۴۴۰ق. لینک پایان‌نامه
  2. المواطنة في الشريعة الإسلامية: حقوقها وواجباتها، شادي حسن محمود أبو عفيفة، کارشناسی ارشد، كلية الدراسات العليا، جامعة العلوم الإسلامية العالمية، اردن، ۲۰۱۲م.
  3. احکام الجنسیة و المواطنة من منظور اسلامی، رنا صبحی سعید عثمان، کارشناسی ارشد، دانشکده فقه و قانون‌گذاری،جامعة النجاح الوطنیة، فلسطین، ۲۰۱۱م. لینک پایان‌نامه
  4. آثار التجنس بجنسیة دولة غیر إسلامیة فی ضوء أحکام الشریعة الإسلامیة، سراج الهدى محمد مأمون، کارشناسی ارشد، کلیة العلوم الاسلامیة، جامعة المدینة العالمیه، مالزی، ۲۰۱۰م.
  5. جنسیة الأشخاص الاعتباریة: دراسة مقارنة بین الشریعة و النظام، نافع بن عوض الله بن محمد السهلی، کارشناسی ارشد، کلیة الشریعة، الجامعة الإسلامیة بالمدینة المنورة، ۱۴۳۰ق.
  6. فقد الجنسیة وآثاره: دراسة مقارنة، خالد بن عبدالعزیز ترکی الترکی، کارشناسی ارشد، کلیة المعهد العالی للقضاء، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ریاض، ۱۴۲۵ق.
  7. الجنسیة فی الشریعة الإسلامیة، رحیل محمد الرحیل، کارشناسی ارشد، کلیة الشریعة، الجامعة الاردنیة، ۱۹۸۳م.
  8. الجنسیة فی الفقه الاسلامی، مصطفی دانش‌پژوه، پایان‌نامه حوزوی سطح ۴، قم ،مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، معاونت پژوهش حوزه های علمیه، ۱۳۸۲ش. اطلاعات پایان‌نامه را از اینجا ببینید